Najważniejszym aktem prawnym w Polsce jest Konstytucja. Nie zawiera ona szczegółowej definicji niepełnosprawności, ale ustanawia podstawowe zasady, które mają ogromne znaczenie dla ochrony praw osób z niepełnosprawnościami.

Podstawą jest godność człowieka. Zgodnie z art. 30 Konstytucji godność jest przyrodzona i niezbywalna, stanowi źródło wolności i praw człowieka, a jej poszanowanie i ochrona są obowiązkiem władz publicznych. Oznacza to, że prawa człowieka nie zależą od stanu zdrowia, poziomu sprawności, zdolności do pracy czy stopnia samodzielności. Osoba z niepełnosprawnością posiada taką samą godność jak każdy inny człowiek i powinna mieć możliwość korzystania ze swoich praw i wolności.

Drugą fundamentalną zasadą jest równość wobec prawa. Art. 32 Konstytucji stanowi, że wszyscy są wobec prawa równi i mają prawo do równego traktowania przez władze publiczne. Konstytucja zakazuje także dyskryminacji w życiu politycznym, społecznym i gospodarczym z jakiejkolwiek przyczyny. Zasada ta obejmuje więc również ochronę przed nierównym traktowaniem związanym z niepełnosprawnością.

Konstytucja odnosi się również bezpośrednio do osób z niepełnosprawnościami. Art. 68 ust. 3 nakłada na władze publiczne obowiązek zapewnienia szczególnej opieki zdrowotnej między innymi osobom niepełnosprawnym. Z kolei art. 69 wskazuje, że władze publiczne udzielają im, zgodnie z ustawą, pomocy w zabezpieczeniu egzystencji, przysposobieniu do pracy oraz komunikacji społecznej.

Jedną z najważniejszych ustaw regulujących sytuację prawną osób z niepełnosprawnościami jest ustawa z 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych.

Według aktualnego tekstu jednolitego ustawy, ogłoszonego 1 lipca 2026 r., niepełnosprawność oznacza trwałą lub okresową niezdolność do wypełniania ról społecznych wynikającą ze stałego lub długotrwałego naruszenia sprawności organizmu, w szczególności powodującą niezdolność do pracy.

W odniesieniu do osób dorosłych polskie przepisy przewidują trzy stopnie niepełnosprawności:

Znaczny stopień niepełnosprawności

Ustawa wiąże go z naruszeniem sprawności organizmu oraz takim poziomem ograniczeń, który może powodować niezdolność do pracy albo możliwość pracy jedynie w warunkach określonych w ustawie, a jednocześnie wymagać stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji.

Umiarkowany stopień niepełnosprawności

Dotyczy osoby z naruszoną sprawnością organizmu, która zgodnie z ustawowymi kryteriami może być niezdolna do pracy albo zdolna do pracy jedynie w określonych warunkach lub może wymagać czasowej albo częściowej pomocy innych osób w pełnieniu ról społecznych.

Lekki stopień niepełnosprawności

Dotyczy między innymi sytuacji, w której naruszenie sprawności organizmu w istotny sposób obniża zdolność do wykonywania pracy w porównaniu z osobą o podobnych kwalifikacjach lub powoduje ograniczenia w pełnieniu ról społecznych, które można kompensować za pomocą odpowiedniego wyposażenia, środków pomocniczych lub technicznych.

NIEPEŁNOSPRAWNOŚĆ W UJĘCIU PRAWNYM

Współczesne podejście, oparte na modelu społecznym, wyraźnie wskazuje, że to nie dysfunkcja biologiczna stanowi główny problem, lecz bariery otoczenia – architektoniczne, cyfrowe, prawne oraz, przede wszystkim, mentalne.

Przez dekady społeczeństwo patrzyło na niepełnosprawność przez pryzmat tzw. modelu medycznego. Ten stary punkt widzenia zakładał, że osoba z niepełnosprawnością jest w jakiś sposób „uszkodzona” lub „niesprawna” i wymaga naprawy, leczenia lub – co gorsza – wyłącznie litości i opieki. W tym ujęciu problem leżał całkowicie po stronie człowieka.

Dzisiaj w pełni opieramy się na modelu społecznym, który odwraca tę optykę o 180°.

Gdzie leży problem? Model społeczny mówi jasno: to nie stan zdrowia danej osoby jest głównym problemem, ale bariery, jakie stawia przed nią otoczenie.
Prosty przykład: Jeśli osoba poruszająca się na wózku nie może dostać się do urzędu, kina czy restauracji, to nie jej wózek jest problemem. Problemem są schody i brak windy. Gdyby w tym miejscu była rampa lub winda, bariera znika, a osoba może funkcjonować w pełni samodzielnie.

PODEJŚCIE SPOŁECZNE DO NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI

Niepełnosprawność to tylko jedna z cech człowieka. Niepełnosprawność może być częścią ludzkiego życia i doświadczenia. Może towarzyszyć człowiekowi od urodzenia, pojawić się w dzieciństwie lub dorosłości, być następstwem choroby, wypadku albo zmian związanych z funkcjonowaniem organizmu. Może mieć charakter widoczny lub niewidoczny dla otoczenia.

Najważniejsze jest jednak to, że niepełnosprawność nie definiuje całego człowieka. Osoba z niepełnosprawnością, tak jak każdy inny człowiek, ma własną osobowość, zainteresowania, doświadczenia, plany, ambicje, kompetencje i potrzeby. Może być uczniem, studentem, pracownikiem, przedsiębiorcą, rodzicem, sportowcem, artystą, przyjacielem czy aktywnym członkiem lokalnej społeczności.

Dlatego patrząc na drugiego człowieka, powinniśmy najpierw dostrzegać osobę, a dopiero później jej indywidualne cechy i potrzeby. Niepełnosprawność jest częścią życia człowieka – nie jest jego całą tożsamością.

CZYM JEST NIEPEŁNOSPRAWNOŚĆ

 moveremontes@gmail.com